دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١
عنوان مقاله
بانكداري الكترونيك - تجارت الكترونيك
و
راهكارهاي فرهنگ سازي در ايران
نام نويسنده:
پريسا همتي دانشجوي كارشناسي ارشد تجارت الكترونيك
اسفند 86 دانشكده اقتصاد
دانشگاه تهران
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
٢
چكيده
بدون ترديد بهره گيري از فناوري اطلاعات در زمين ههاي مختلف تجاري يكي از ابزارهاي لازم براي افزايش كارايي
تجاري در اقتصاد ملي است. راه اندازي تجارت الكترونيكي به لحاظ رقابتي كردن بازارها وبهبود كيفيت, سرعت
بخشيدن به انجام مبادله, تقويت موضع رقابتي كشور در جهان, بهره گيري از فرصتهاي زودگذر در عرصه
صادرات و حتي خريد به موقع كالا از خارج از كشور داراي منافع متعددي در زمينه كاهش هزينه و تورم و افزايش
و تجهيزات فناوري (ICT) صادرات ، اشتغال و توليد م يباشد.در راستاي پيدايش فناوري اطلاعات و ارتباطات
تجارت الكترونيك شامل مجموعه اي از خدمات وصنايع در كليه بخشها مثل دولت (IT) اطلاعات
الكترونيكي،بانكداري الكترونيكي،آموزش الكترونيكي ، بيمه الكترونيكي، راي گيري الكترونيكي،گمرك
الكترونيكي و...مي باشدكه همگي در يك بستر قرار گرفته اند تا يك تجارت الكترونيك را پديد آورندو باعث رشد
و توسعه اقتصادي شوند. با توجه به آمار ورشدگرايش اقتصاد جهان به تجارت الكترونيك وجود مولفه هاي مكمل
آن مثل بانكداري الكترونيك ودولت الكترونيك به عنوان يك ضرورت انكار ناپذير است و با توجه به مبادلات و اثر
عميق تجارت الكترونيك در فعاليتهاي تجاري و اقتصادي و اهميت آن در فعاليتهاي جهاني، ميطلبد تا بسترهاي
تبادل اطلاعات در روند پيشرفت و رشد مطلوب قرار گيرد. بانكداري الكترونيكي به كار گيري بهينه از فناوري
ارتباطات و دانش الكترونيك در راستاي بهينه كردن خدمات مالي بانكي وايجاد نوآوريها ومجهز ساختن ساده تر،
سريعتر ومقرون به صرفه تر كردن خدمات بانكي با توجه به نيازهاي به روز مشتري در عصر نوين اطلاعات است
ا ICT حركت به سوي يك دولت الكترونيك تغيير تدريجي روابط دروني و بيروني بخش عمومي با استفاده از
ست. بنابراين براي توسعه و گسترش مناسب تجارت الكترونيك در كشور بايد نسبت به ايجاد زير ساخت هاي
مناسب مخابراتي، امنيت در تبادل اطلاعات، تدوين قوانين و مقررات حقوقي مناسب، بسترسازي فرهنگي و آشنا
نمودن مردم و بنگاههاي اقتصادي با مزاياي تجارت الكترونيكي و پرداخت الكترونيك،ايجاد پهناي باند،اينترنت با
سرعت بالاو كاهش هزينه آن و همچنين استفاده آن براي عموم مردم اقدام نمود.
ICT: Information Communication Technology
IT : Information Technology
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
٣
براي ايجاد يك جامعه الكترونيكي علاوه بر تكميل زير ساختهاو به روز بودن نرم افزارها نيازمندفرهنگ سازي
هستيم و اجبار به استفاده ميتوانداز مهمترين راهكارها براي جذب مردم قلمداد شود. دركنار تمامي مزايا بايد به
محدوديتها، مسايل امنيتي،جرايم اينترنتي از جمله پولشوئي،فرار از ماليات،سرقت هويت مشتري ، همواره به روز
بودن نرم افزارها براي مقابله با خطر نفوذ وايجاد اعتماد در مردم كه از مهمترين انتظارات مشتريان است توجه
خاص داشته باشيم.
كلمات كليدي
تجارت الكترونيك ، بانكداري الكترونيك ، دولت الكترونيك ، موانع ساختاري ،راهكارهاي فرهنگ سازي
مقدمه
امروزه توسعه روز افزون اينترنت در كشورهاي مختلف و اتصال تعداد زيادي ازمردم جهان به شبكه جهاني
اينترنت و گسترش ارتباطات الكترونيكي بين افراد و سازمان هاي مختلف از طريق دنياي مجازي اينترنت بستري
مناسب و مساعدرابراي برقراي مراودات تجاري و اقتصادي فراهم كرده است. اين پديده نوظهور تجارت الكترونيك
نام داردكه باعث ايجاد تحولات عميقي در جوامع اقتصادي شده است. يكي از ابعاد اين تحول, تغييرات عميقي
است كه در روابط اقتصادي بين افراد, شركتها و دولتها به وجود آمده است. دراين ميان روشهاي پرداخت به
سرعت رشدكرده وپول ازمفهومي قابل لمس به يك مفهوم غيرقابل لمس تبديل شده و به دنبال آن
سايراسنادبانكي نيزبه صورت الكترونيكي ارائه شد. مبادلات تجاري بين افراد با يكديگر, شركتها با يكديگر و
افراد با شركتها و دولتها به سرعت از حالت سنتي خود كه عمدتا مبتني بر مبادله بر مبناي اسناد و مدارك كاغذي
است خارج شده و به سوي انجام مبادلات از طريق بهره گيري از سيستم هاي مبتني بر اطلاعات الكترونيكي در
حركت است.تجارت الكترونيك با بهره گيري از شبكه اطلاع رساني جهاني از طريق اينترنت با مبادله الكترونيكي
وهمچنين وب جهاني براي عرضه وفروش كالا وخدمات صورت مي پذيرد. سرعت بالاي رشد فناوري (EDI) داده ها
باعث شده كه تجارت الكترونيك به نماد عصرحاضرتبديل شده و اين امربر تمامي پديده ها از جمله دولت
الكترونيك و بانكداري الكترونيك اثر گذاشته است.
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
٤
EDI : Electronic Data Interchange
بانكداري الكترونيك به طور كلي انواع كانال هاي ارتباطي ميان بانك و مشتري حقيقي و حقوقي را شامل مي شود
ميباشد ، همچنين اهميت آن به دليل افزايش روزافزون تعامل ،IT واز نتايج و دستاوردهاي اساسي اينترنت و
اقتصادي كشورها با يكديگر روز به روز افزوده ميشود. انتظارات افراد در مورد خدمات و محصولات و نحوه ارائه آن
در حال تغييراست و دولت بايد پاسخگوي اين نيازها باشد.لذا دولتها براي جذب سرمايه،كاهش مصرف
انرژي،توليد بهينه و جلوگيري از اتلاف وقت چاره اي جز حركت سريعتر به سوي الكترونيكي شدن ندارند.تجارت
الكترونيك همان كسب و كار مبتني بر رايانه و اقتصاد است كه همه فعاليتهايي كه بنگاه و افراد از طريق شبكه
هاي جهاني و اينترنتي را انجام ميدهند را شامل ميشود. محتواي تجارت الكترونيك ديگر به سفارش دادن و
سفارش گرفتن محدود نمي شود بلكه فعاليتهاي عمده تجاري ازقبيل تبليغات، آگهي، مذاكرات، قراردادها و
تسويه حسابها را نيز دربرگرفته است. در اين مقاله سعي مي شود تا موانع ساختاري وفرهنگي
،راهكارهاوسياستهاي پينشهادي مطرح شده و مورد بررسي قرار گيرد.
تعريف تجارت الكترونيك:
*هدايت ارتباطات كاري و معاملات بر روي شبكه ها از طريق رايانه
* خريد و فروش كالاها و خدمات و انتقال سرمايه ها از طريق ارتباطات ديجيتالي
* كاربرد وسايل الكترونيك براي تبليغ ، فروش ، توزيع و پشتيباني محصولات
*ابزاري است كه كسب و كارهاي مختلف ، شركاي آنها و مشتريان آنها را قادر مي سازد كه موضوعاتي چون
كيفيت خدمات ، سرعت تحويل و ... را ارتقاء وموضوعاتي همچون هزينه ها را كاهش دهند.
(Data سيستمهاي مديريت اطلاعات ، (Communication) * تعامل سيستمها ارتباطي
كه بواسطه آنها امكان مبادله اطلاعات تجاري در رابطه با فروش (Security) و امنيت Management)
محصولات و يا خدمات ميسر مي گردد. از نظر محققان وكارشناسان جهش تكنولوژي اطلاعات دو دوره بيست
ساله سرگذاشته و اكنون وارد دوره سوم شده است .
دوره ها شامل:
(EDP : Electronic Data Processing) 1955 عصر پردازش الكترونيكي داده ها – 1974 :
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
٥
(MIS: Management Information System) 1975 عصر سيستمهاي اطلاعاتي مديريت – 1994 :
(Internet) 1995 عصر اينترنت –2014 :
: تعريف اتحاديه اروپا از تجارت الكترونيك در سال 1997
تجارت الكترونيك بر پردازش و انتقال الكترونيك داده ها شامل متن، صدا و تصوير مبتني است. تجارت
الكترونيك فعاليتهاي گوناگوني از قبيل مبادله الكترونيك كالاها و خدمات و تحويل فوري مطالب ديجيتالي و
انتقال الكترونيك را در بر دارند. تجارت الكترونيك كه تا چندي قبل به تعداد معيني از شركتها محدود مي شد در
حال ورود به عصر جديدي است كه در آن تعداد زيادي مصرف كننده در شبكه حضور دارند. تجارت الكترونيكي ,به
دليل سرعت, كارايي , كاهش هزينه ها و بهره برداري از فرصتهاي زودگذر عرصه جديدي را در رقابت گشوده است
تا آنجا كه گفته مي شود عقب افتادن از اين سير تحول نتيج هاي جز منزوي شدن در عرصه اقتصاد جهاني نخواهد
داشت.
تجارت الكترونيك داراي زير شاخه هاي عمده اي به شرح زير مي باشد:
(E-Commerce) -1 تجارت الكترونيك
(E-Business) -2 كسب و كار الكترونيك
(E-Marketing) -3 بازاريابي الكترونيكي
(E-Banking) -4 بانكداري الكترونيكي
(Smart-Card) -5 كارت هاي هوشمند
(CRM) -6 مديريت روابط عمومي با مشتري
(E-Goverment) -7 دولت الكترونيك
-8 بيمه الكترونيك ،حمل نقل الكترونيك ،گردشگري الكترونيك و ...
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
٦
CRM :Customer Relationship Management
ازويژگيهاي تجارت الكترونيك ميتوان به موارد زير اشاره كرد:
• جهاني شدن تجارت ورشداقتصادي
• افزايش سطح رفاه زندگي مردم از طريق ايجاد اشتغال
• كاهش چشمگير هزينه هاي معاملاتي و هزينه هاي زماني مبادلات
• تسهيل تجارت وايجاد بازار جهاني
• افزايش توليد،مصرف و اشتغال
• افزايش سرمايه گذاري
• افزايش فروش و درآمد
• كاهش هزينه رفت و امد، كاهش ترددها، ترافيك شهري و در نتيجه كاهش آلودگي محيط زيست
• افزايش سرعت جستجو و نيز گسترش فضاي انتخاب
• دسترسي عمومي و آسان به اطلاعات لازم
• رقابتي شدن بازارها وايجاد حسن رقابت و در نتيجه بهبود كيفيت كالاها
• كاهش منابع توليدي ومحصولات
• حذف واسطه ها و هزينه هاي دلالي
• ايجاد رقابت در ننتيجه خلاقيت و نوآوري
• افزايش قدرت انتخاب مصرف كننده و سادگي در سفارش
• كاهش تاخير در تهيه و ارسال مدارك
• افزايش سرعت عمل و سرعت در پاسخ
• كاهش هزين ههاي تبليغات براي شركتها و هزينه هاي توليد و توزيع
• صرفه جويي و كاهش هزينه هااز جمله انبارداري
• كار در 24 ساعت و افزايش ارتباط با مشتريان
• ارتباط رودر رو با مشتري وپاسخ آنلاين
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
٧
• تسريع در تحويل
• كوتاه شدن زنجيره عرضه
• گسترش مقياس توليد
تعريف بانكداري الكترونيك:
* استفاده مشتريان و بانكها براي ارائه عمليات و سرويسهاي بانكي از اينترنت براي سازماندهي، آزمايش و يا
انجام تغييرات در حسابهاي بانكي خودوارائه خدمات بانكي شامل وصول چك پرداختها،دريافتها، تسهيلات و
كليه عمليات بانكي از طريق اينترنت وشبكه بدون حضور فيزيكي فردهمچنين فراهم آوردن امكان دسترسي
( مشتريان به خدمات بانكي با استفاده از واسطه هاي ايمن و بدون حضور فيزيكي(كهزادي 1382
به طور كلي مي توان گفت بانكداري الكترونيكي عبارت است از فراهم آوردن امكاناتي براي مردم وكاركنان در
جهت افزايش سرعت و كارايي آنها در دريافت و ارائه خدمات بانكي در محل شعبه و همچنين فرآيندهاي بين
شعبه اي و بين بانكي در سراسر دنيا و ارائه امكانات سخت افزاري و نرم افزاري به مشتريان كه با استفاده از
آنها بتوانند بدون نياز به حضور فيزيكي در بانك، در هر ساعت از شبانه روز ( 24 ساعته) از طريق كانا لهاي
ارتباطي ايمن و با اطمينان عمليات بانكي دلخواه خود را انجام دهند .يكي از زير بخشهاي تجارت الكترونيك
كه باعث پيشرفت امور ميگردد بانكداري الكترونيك مي باشد. بانكداري الكترونيكي استفاده از فناوري هاي
پيشرفته نرم افزاري و سخت افزاري مبتني بر شبكه و مخابرات براي تبادل منابع و اطلاعات مالي به صورت
الكترونيكي است و نيازي به حضور فيزيكي مشتري در شعبه نيست . بانكداري الكترونيكي شامل سيستمهايي
كه بانكها و مشتريان را قادر مي سازد تا بسترهاي ارتباطات جهاني سريعتر برقرار شده وارائه خدمات بانكي با
سهولت بيشتر و صرف وقت كمتر انجام گيرد به طوريكه با استفاده از فناوري هاي مبتني بر شبكه براي تبادل
اطلاعات مالي به صورت الكترونيكي و بدون حضور فيزيكي انجام مي پذيرد. .دراين بين دولت بايستي با ايجاد
رقابت بين بانكها، ايجاد زير ساختهاي قوي و توسعه آنهامثل خطوط پر سرعت،عضويت در بازارها و
كنوانسيونهاي جهاني ،در جريان قرار دادن مردم وآموزش آنهاوجا انداختن فرهنگ استفاده مردم در پيشرفت
امور كمك نمايد.
بانكداري الكترونيك –دولت الكترونيك (مزايا)- روند عملكرد با نكداري در ايران
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
٨
از سال 1960 در اكثركشورهاي توسعه يافته خدمات كارتهاي اعتباري در اختيار مردم قرار گرفت و پردازش چك
وكارتهاي اعتباري به صورت خودكار درآمد.اما با اين حال حجم بالايي از اسناد كاغذي توليد ميشد. از آن پس با
استفاده از فناوريهاي مخابراتي به عنوان راه حلي براي مشكلات استفاده شدوساختار نظام بانكي دچار تحول
بزرگي گرديد.با توسعه و گسترش اينترنت اين تحول زمينه ظهور بانكداري الكترونيك را به همراه داشت. با
پيشرفت علم و صنعت وافزايش رقابت در كليه بازارها در راستاي توسعه و پيشرفت تكنولوژي،شيوه هاي جديد
ارائه خدمات مالي بر بانكها اعمال شد كه به معرفي روشهاي جديدمنتهي گرديد. امروزه بانكها مثل سيستم قديم
فقط وظيفه نگهداري پول را به عهده ندارند بلكه امروزه بانكها به فروشگاههاي عرضه كننده انواع متنوع خدمات
تبديل شدندكه علاوه بر نگهداري پول واجناس با ارزش، انتقال منابع،اعطاي وام ،پرداخت حقوق و ارائه خدمات
اماني را به عهده گرفتند. به عبارتي بانكها به صنعت پردازش اطلاعات تبديل شده اند. بانكداري الكترونيك را با
دو معنا ميتوان در نظر گرفت: 1- ارائه خدمات بانكي با استفاده از سيستمهاي الكترونيكي و 2- ارائه خدمات
الكتونيكي بانكي
در مورد اول كارمندان بانك به عنوان كاربر حضور داشته و بانكها تنها مجهز به سيستمهاي الكترونيكي مي
شوند در حاليكه در مورد دوم كليه زير ساختهاي بانكها تغيير خواهندكرد.به طور كلي نظام بانكداري
الكترونيكي اجزايي مثل طراحي وب ،نرم افزارهاي حفاظتي ، سيستم شناسايي مديريت شبكه ،كنترل امنيت
شبكه ،قابليتهاي مورد استفاده مثل پرداختهاي صورتحساب ،وام دهي،سرور شبكه داخلي، سيستم پردازش
مركزي و برنامه هاي پشتيباني را در بر ميگيرد .بنابراين استفاده همزمان ابزارهاي درون سازماني و برون
سازماني درمديريت پيكر بندي سيستم وتعيين ساختار آن داراي حق انتخاب بالايي هستند.از مزاياي
بانكداري الكترونيك براي مشتريان م يتوان به صرفه جويي در هزينه ها، صرفه جويي در زمان، كاهش خطاي
انساني ،عدم حضور در صفوف طولاني و دسترسي به كانالهاي متعدد و در 24 ساعت براي انجام عمليات
بانكي نام برد.از ديد ديگر مي توان به ويژگيهايي چون ايجاد و افزايش شهرت بانكها در ارائه نوآوري، تسويه
بهنگام،افزايش بهره وري، حفظ مشتريان علي رغم تغييرات مكاني بانكها، ايجاد فرصت براي جستجوي
مشتريان جديد در بازارهاي هدف، تسريع انجام امور،گسترش محدوده جغرافيايي فعاليت و برقراري شرايط
رقابت كامل را نام برد. همچنين لزوم به نگهداري و استفاده از پول نقد از بين مي رود. ديگر آنكه نگهداري پول
نقد، سبب خارج شدن حجم زيادي از اعتبارات و پول از چرخه نظام اقتصادي كشور مي شود كه سبب تورم و
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
٩
نقدينگي است، اما با استفاده از بانكداري الكترونيك، كارهاي بانكي به صورت اعتباري انجام مي شود و پول در
چرخه نظام اقتصادي كشور باقي مي ماند. نتيجه مهم بانكداري الكترونيكي آن خواهد بود كه در سال هاي آتي
تركيب تكنولوژي اطلاعات با تجارت سبب ايجاد عصر بازرگاني الكترونيك به صورتي فراگير خواهد شد. مزيت
براي فروش محصولات ( on line) ديگر بانكداري اينترنتي اين است كه استفاده از ارتباطات سريع
شركت ها افزايش مي يابد و مشتريان اين شركتها مي توانند از طريق خدمات بانكداري به راحتي نياز خود را
مهمترين مزاياي بانكداري الكترونيك آنها Data Monitor برطرف نمايند.بر اساس تحقيقات مؤسسه
عبارتند از: تمركز بر كانالهاي توزيع جديد، ارائه خدمات اصلاح شده به مشتريان و استفاده از راهبردهاي
تجارت الكترونيك. البته مزاياي بانكداري الكترونيك از ديدگاههاي كوتا همدت، ميان مدت و بلندمدت نيز قابل
بررسي است. رقابت يكسان، نگهداري و جذب مشتري از جمله مزاياي بانكداري الكترونيك در كوتاه مدت
(كمتر از يكسال) هستند. در ميا نمدت (كمتر از 18 ماه) مزاياي بانكداري الكترونيك عبارتند از:
يكپارچه سازي كانالهاي مختلف، مديريت اطلاعات، گستردگي طيف مشتريان، هدايت مشتريان به سوي
كانالهاي مناسب با ويژگيهاي مطلوب و كاهش هزينه ها. كاهش هزينه پردازش معاملات، ارائه خدمات به
روشهاي سنتي «. مشتريان بازار هدف و ايجاد درآمد نيز از جمله مزاياي بلندمدت بانكداري الكترونيك هستند
موجود در بانكهاي كشور و نارسايي در ارائه خدمات جديد، كشور را ناگزير به تحول سريع از بانكداري سنتي
به الكترونيك مي كند. بدون شك حضور و حمايت بانكهاي ايران علي الخصوص بانكهاي خصوصي مي تواند
تاثير مهمي در راه توسعه تجارت الكترونيكي باشد. برخي بانكها و موسسات اقتصادي وب سايتهايي در
اينترنت به خود اختصاص داده انداين سايتها يا اطلاعاتي هستند و يا در آنها امكان تراكنشهاي مالي ،انتقال
وجوه وساير خدمات را براي مشتريان ميسر ميكنند. سازو كارهاي پرداختهاي الكترونيكي كه موسسات مالي
در مورد تجارت الكترونيك ارئه ميدهند عبارتند از:
اتاق پاياپاي خود كار ،پرداخت الكترونيكي صورتحسابها،چكهاي الكترونيكي،پراخت الكترونيكي با كارت اعتباري
،انتقال وجه و.....
مردم خواهان آن هستند كه ساعت كار موسسات افزايش يابدتا در هر زمان قادر باشند كارهاي خود را انجام
دهندومدتها در صفها معطل نشده و خدمات ارزانتري به دستشان برسد.لذا اگر هر چه زودتر به استقبال دولتي
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١٠
الكترونيك نرويم در آينده بايد هزينه هاي هنگفتي را متقبل شويم.دولت الكترونيك شامل فراهم شدن فضايي
است كه در آن هر شهروندي مي تواند هر خدمتي را كه از طريق سازمانها و موسسات دولتي ارائه ميشود را از
طريق خدمات الكترونيكي و بزرگراههاي اينترنتي دريافت كند. به عبارتي بهينه سازي پيوسته از خدمت
رساني،مشاركت حوزه هاي انتخاباتي ودولت به وسيله تحول در روابط داخلي و خارجي از طريق شبكه ها و اينتر
نت است.آنچه مهم است ايجاد يك سيستم يكپارچه و مكانيزه بين بخشهاي مختلف دولت است به نحوي كه
سازمانهاي متعدد كه شهروندان به آن مراجعه مي كنند همگي در يك سيستم يكپارچه با شناسه كاربري يكسان
به ارائه خدمت بپردازند.دولت الكترونيك برابر يك دولت هميشه بيدار است به معناي اطلاع رساني و خدمت
رساني به موقع ،دقيق ،كارا در 24 ساعت است.استقرار دولت الكترونيك در واقع حذف بسياري از موارد وقت
گيرومزاحم در مسير خدمات رساني است. مخاطبان دولت الكترونيك شامل: دولت به شهروند،دولت به تجار،دولت
به دولتهاودرون دولتي مي باشد. بر مبناي تمايل بشر به راهكارهاي ساده تر، در انجام كارهاي مالي و اقتصادي نيز
نيازمند بازنگري و نوآوري بعلاوه تسهيل در بروكراسي نظام بانكي مي باشيم. استقرار نظام ملي بانكي كارآمدي
كه ضمن ارتباط با سيستم هاي بين المللي توانائي ارائه خدمات بانكي نوين را نيز داشته باشد از ضروريات استقرار
نظام تجارت الكترونيك در كشور مي باشد. . بنابراين براي توسعه و گسترش مناسب بانكداري الكترونيك در
كشور بايد نسبت به ايجاد زي رساخت هاي مناسب مخابراتي، امنيت در تبادل اطلاعات، تدوين قوانين و مقررات
حقوقي مناسب، بسترسازي فرهنگي و آشنا نمودن مردم و بنگاههاي اقتصادي با مزاياي پرداخت الكترونيك
وتجارت الكترونيكي اقدام نمود. شايان ذكر است براي ايجاد ارتباط هماهنگي سازمانهاي مختلف مرتبط با تجارت
اعم از: بانكها، گمرك، شرك تهاي بيمه، شرك تهاي حمل و نقل، و …، ضروري است و تلاش نظام بانكي به تنهايي
«. كافي نيست
يكي از مهمترين اقدامات بانكها در راه تبديل شدن به يك بانك الكترونيكي ايجاد زير ساختهايي مثل كارتهاي
آگاه سازي ، ATM اعتباري، كارت هاي هوشمند به توسعه سخت افزاري شبكه هاي بانكي، فراگير كردن
مردم،ايجاد زير ساختهاي لازم، ايجادخطوط پرسرعت در بانكها ،انجام امورو در جريان قرار دادن مردم جهت آشنا
سازي مردم مثل پرداختهاي ماليات، بيمه، قبوض و... است . همچنين ارتباط مناسب براي تطبيق پروتكل هاي
تا نقش كارتهاي هوشمند ارائه شده از (POS) داخلي شبكه هاي با نكي با يكديگر و پايانه هاي فروش كالاست
جانب بانك در مبادلات روزمره نيز گسترش پيدا كند.ايجادخدمات لازم وكافي درجهت انجام امور،وجود واحدهاي
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١١
مسئول در شعب جهت پاسخگويي به نياز مردم ودستگاههاي مربوطه ، همچنين وجودپرسنل خبره وآگاه در اين
زمينه در ادارات و بانكهاالزامي است. براي توسعه تجارت الكترونيك در كشور، ورود به بازارهاي جهاني و عضويت
در سازمانهايي نظير سازمان تجارت جهاني، داشتن نظام بانكي كارآمد از الزامات اساسي ب هشمار م يآيد. بنابراين،
استفاده از فناوري ارتباطات و اطلاعات در جهت ايجاد و توسعه بانكداري الكترونيك در نظام بانكي كشور حائز
اهميت است. اگرچه طي سالها برخي از روشهاي ارائه خدمات بانكداري الكترونيك نظير: ماشين هاي خودپرداز و
كارتهاي بدهي، در نظام بانكي كشور مورد استفاده قرار مي گيرد، اما تا رسيدن به سطح كشورهاي پيشرفته در
زمينه بانكداري الكترونيك راهي طولاني در پيش است. در مقابل در بانكداري الكترونيك كارتها جاي اسكناس،
چك و اسناد بانكي را گرفته اند. با اين كارتها مي توان از فروشگاه محل خريد كرد، بدون مراجعه به بانك با
استفاده از شبكه اينترنت پولي از حساب شخصي به حساب ديگري ريخت، قبض آب، برق، گاز، تلفن را پرداخت،
بليت هواپيما خريد و هزينه اقامت در هتل را داد.اما در كشور ما عملا اين كارها اجرا نمي شود به عبارتي نه
سيستمها قابل اجراست و نه مردم به دليل عادت اين سيستم را مي پذيرند.هيچكدام از اين كارها بدون پرداخت
پول نقد در ايران عملي نيست. سيستم بانكي ايران هنوز به قلم و كاغذ متكي است و رايانه و دستگاه خود پرداز
كه مشتريان مي توانند با كارتهاي بانكي روزانه مقادير معيني پول از حساب خود برداشت (ATM) يا عابر بانكها
كنند، تنها مظاهر بانكداري الكترونيك هستند. مدت مديدي است كه طرح سحاب بر روي زبانهاست اما عملا اين
كار انجام نشده و اشخاص نتوانسته اندعمل انتقال وجوه حسابهايشان بين بانكهاي متفاوت را انجام دهند.در
بانكداري سنتي ميزان انباشت پول در يك دوره زماني اهميت دارد در حالي كه در بانكداري الكترونيكي گردش
پول تعيين كننده است. هدف بانكداري الكترونيك عدم مراجعه به شعبه بانك است. اما در ايران تقريبا بدون
مراجعه به بانك هيچ كاري امكان پذير نيست. مبادلات نقدي جايگاه ويژه اي در بانكداري ايران دارد و كارتهايي
كه در شبكه بانكي ايران به كار گرفته شده است نتوانسته باري از دوش اقتصاد كشور بردارد و معضل تبادل پولي
كشور را حل كند.پيش از به كارگيري عابر بانكها، مشتري پول را از بانك مي گرفت و به فروشنده تحويل مي داد و
فروشنده نيز پول را به بانك برمي گرداند و مشتري دوباره پول را از بانك مي گرفت و اين چرخه ادامه داشت. حالا
بانك ها يك حلقه به اين زنجيره اضافه كرده اند. مشتري از خودپرداز بانك، اسكناس مي گيرد، به فروشنده مي
دهد و فروشنده دوباره آن را به بانك برمي گرداند و بانك آنر ا در خود پرداز مي گذارد و مشتري بانك دوباره پول
را از خودپرداز مي گيرد.كارشناسان تجارت الكترونيك نبود فرهنگ عمومي و عدم وجود زير ساختهاي مورد نيازو
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١٢
همچنين اطمينان نكردن مردم به اين سيستمها را علت اصلي فراگير نشدن بانكداري الكترونيك در ايران عنوان
مي كنند. بارها مشاهده شده دربسياري از بانكهاي كشورمان كه ميتوانستند بانكداري الكترونيك را در بين
مردم جا بياندازند اما به دليل شلوغي خطوط و عدم داشتن خط پر سرعت و قطعي مكرر سيستمهاي آنلاين موفق
نبودند وهمچنين عدم اگاهي مردم وكاركنان مانع اين امو ر شده است .زماني كه با چند نفر از رؤساي بانكها در
مورد جذب بيشتر مشتريان صحبت كرديم اظهار داشتند جذب مشتري شايد راحت باشد اما زماني كه ما نمي
توانيم به مشتريان خود خدمات به موقع ارايه كنيم پس با ورود مشتريان جديد و كاهش سرعت وخدمات رساني
مشتريان قديمي را نيز از دست خواهيم داد. و اين در حالي است كه شبكهاي آنلاين مثل سيبا، مهر، جام،سپهر
4 بار به خصوص در مواقع ضروري تر قطع هستند و نيز مردمي كه حاضرند هزينه - و... در طول روز حداقل 3
هايي براي رسيدن به بانك بپردا زند و ساعتها در راه رسيدن در ترافيك سپري شودونيزدرصفوف طويل بانكها
بمانند تا قبوض خود را بپردازند تا با خيال راحت مطمئن باشند كه قبضشان پرداخت شده و پولي از حسابشان
كسر نشده بدون انكه قبض پرداخت نشود و مبلغ در قبض بعدي لحاظ شود. . لذا براي رسيدن به نتيجه اي قابل قبول
همه ارگانها ومردم بايد دست به دست هم داده تا مراحل به نحو احسنت طي شده و انجام پذيرد. .مديريتتجارت الكترونيك
بايد برحسب نوع خدمات و انتظاراتي كه از سرويس هاي جديد مي رود از مناسب ترين ابزار ارتباطي بهره برد. اين
ابزار شامل استفاده از شبكه جهاني اينترنت با سرعت بالا، پهناي باند متناسب، شبكه هاي داخلي مثل اينترانت ،
سيستم هاي ماهواره، خطوط فيبر نوري، شبكه گسترده تلفن همراه و تلفن ثابت و.... مي باشد.
موانع ساختاري -راهكارهاي فرهنگ سازي در ايران(سياستهاي پيشنهادي)
متاسفانه فرهنگ غلط وعادت مردم به پرداختهاي حضوري وانجام امور اداري به صورت كاغذي روند رشد تجارت
الكترونيك را با مشكل مواجه ميكند.تا زماني كه حضور مردم در صفوف بانكها ادامه داشته باشد و عدم اطمينان
وپشتيباني هاي لازم از طرف آنان وجود نداشته باشد هيچ موفقيتي حاصل نخواهد شد. يكي ازدلايلي كه در برخي
كشورها استقبال خوبي از خدمات نوين مي شود آنست كه فرهنگ استفاده از آن رشد كرده است.متاسفانه عدم
مسئوليت شناسي در بانكها به دلايل متعدداز جمله دولتي بودن،نبود واحدهاي مسئول و پاسخگو به مراجعين
باعث مي شود تا اعتماد لازم در مردم ايجاد نشود. رشدهمزمان تكنولوژي و فرهنگ يك اصل ضروري براي هر
جامعه رو به توسعه است. از چالشهاي دولت الكترونيك نبود يك متولي خاص براي بروز رساني اطلاعات و تعامل
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١٣
بين سازمانهاي دولتي است. حمايت قانوني دولت از برنامه هاي توسعه تجارت الكترونيكي مي تواند زمينه ساز
گرايش مثبت مردم به اين پديده باشد.از جمله اين برنامه ها ميتوان به ايجاد مركز صدور گواهي ديجيتال در كشور
اشاره كرد. گواهي ديجيتالي در واقع شناسنامهاي است كه هويت واقعي يك كاربر را به صورت مجازي و براي
كسب وكار الكترونيكي تعيين مي كند.امضاي الكترونيكي در تجارت جهاني مطابق قوانين بانكداري ،قانوني و
معتبر است و باعث سهولت در تراكنشهاو اطمينان خاطر مشتريان و در نتيجه رشدتجارت الكترونيك ميشود از
اينرو امضاي ديجيتالي بايدبه مرحله اي از كارايي برسدكه اكثر موسسات مالي چنين خدماتي را ارائه دهند.كاربرد
گواهي ديجيتال درحقيقت، استفاده از امضاي ديجيتالي و رمزنگاري اطلاعات است و در صورتي كه كاربري در
فضاي اينترنت، قصد مبادله الكترونيكي با هويت مجازي مشخصي را داشته باشد ميتواند با اعتماد به امضاي
ديجيتال طرف مقابل و معرفي خود با استفاده ازامضاي الكترونيكياش به تجارت بپردازد همچنين امكان
رمزنگاري اسناد و مدارك هم با استفاده از گواهي ديجيتال فراهم مي شود.اما با وجود مشكلات اقتصادي و
اجتماعي از جمله تحريمهاي اقتصادي نميتوان كارمفيدي در اين جهت پيش برد.همچنين با همكاري ساير
سازمانها و ادارات از جمله آموزش و پرورش ،وزارتخانه ها ،بانكها،رسانه ها، صدا و سيما و از همه مهمتر مردم بايد
زمينه هاي آشنايي و آموزش را فراهم آورده شود تا فرهنگ استفاده از تجارت الكترونيك را جا بياندازيم 0بسياري
خالي از پول است بالاخص در تعطيلات يا به دليل نقص فني خراب است به طور متوسط از ATM از دستگاههاي
هر 5 بار مراجعه به دستگاههاي خود پرداز 3باربا پيام (با عرض پوزش به دليل نقص فني دستگاه پاسخگوي نياز
شما نمي باشد) مواجه مي شويم . لذا پيشنهاد ميشود با ايجاد رقابت بين بانكهادر خدمات و معرفي موفق ترينها
در سال ميتوان جهت بهبود مشكلات اجرايي گامي بر داريم. مشكل عمده در زمينه پرداخت الكترونيكي در
شرايط فعلي وجود چندين كارت اعتباري با مراكز پذيرش محدود است.پيشنهادي كه در اين زمينه قابل طرح
است دست يابي به يك پروتكل و استاندارد مشترك براي توليد يك يا دو كارت اعتباري با اعتبار پذيرش همگاني
و همچنين هماهنگي سيستمهاي توليد كننده و تامين كننده اعتباراينگونه كارتها در كشوراست. در هرحال ايجاد
و توسعه بانكداري الكترونيك مستلزم برخورداري از برخي زيرساختهاي مناسب اقتصادي و اجتماعي است. اهم
اين زيرساختها عبارتند از: شبكه هاي ارتباطي و مخابراتي مناسب، امنيت تبادل اطلاعات، زيرساختهاي حقوقي و
قانوني مناسب، آمادگي فرهنگي جامعه و بنگاههاي اقتصادي براي پذيرش و استفاده از خدمات بانكداري
الكترونيك.ضمن آنكه موسسات بايدامنيت و مديريت ريسك را مد نظر داشته براي مثال شناسه كاربري و كلمه
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١٤
رمز مشتريان را محفوظ نگه دارندو از پخش اطلاعات محرمانه حساب مشتري ممانعت به عمل آورند.همچنين
چون نرم افزارها هر روزه در حال پيشرفت هستندلذا ارائه خدمات نيازمند مهارت تبحر،امنيت و برنامه ريزي است
پس موسسات بايد با نياز به تغييرات واستفاده از استانداردها،پروتكلهاي جديد را مورد توجه قرار دهندولازم
است از ورود ويروسها به كامپيوتر كاربران جلوگيري به عمل آورند. بانكهاي ايراني در حالي از گسترش بانكداري
الكترونيك سخن مي گويند كه ايرانيان براي پرداخت هزينه هاي آب، برق، تلفن، گاز و انتقال پول از حسابي به
حسابي ديگر وقت زيادي مي گذارند و براي پرداخت و دريافت وجه نقد گاه ساعتها در صف مي مانند.انتقال وجه
نقد بدون حضور در بانك و پر كردن انواع و اقسام فرمها تقريبا غير ممكن است. در اكثر موارد چندين روز طول
مي كشد تا وجه نقد حواله شده عملا به حسابي در شهري ديگر يا حتي در همان شهر واريز شود.كامپيوتر بانكها
عمدتا نقش ماشين حساب و دفاتر بانكي را بازي مي كند و نمي توان از طريق شبكه اينترنت كه حالا در ايران كم
و بيش همه گير شده وجوه نقدي را به جايي حواله يا به حساب كسي منتقل كرد.هنوز هيچيك از پرسنل غير از
رؤسا و معاونين حتي به شبكه اينترانت بانكي متصل نيستند و حتي آشنايي براي به كار گيري آنرا ندارند .اينكه با
مي بايد بسياري از روش هاي كهنه و دستي را در قالب اين E-Commerce گرايش به سمت سيستم هاي
سيستمها گنجاند و اين خود نياز به اعمال آموزش هاي لازم براي كارمندان بانكها، شركتها و سازمانهاي مختلف
دارد تا با ديدي روشن و بدون ترس از اين پديده جديد اسقبال كنند و خود را با آن هماهنگ و همسو سازند. بايد
كارمندان را توجيه كرد كه در تجارت به شيوه الكترونيكي بسياري از كارهاي سخت افزاري آنها حذف خواهد شد
و در عوض سرعت كار آنها بالا خواهد رفت يعني به جاي سخت كاركردن سريعتر كار خواهند كرد.به عبارت بهتر
نيروهاي موسسات مالي را از نيروي كمي به نيروهاي كيفي تبديل خواهد كرد.مسئله ديگر E-Commerce
با فرهنگ و روحيه و دانش مردم است. براي اين كه مردم سالهاست E-Commerce تطبيق ابزارها و روش هاي
با روش هاي سنتي خو گرفته اند و شايد به راحتي حاضر به كنار گذاشتن آنها نباشند. آنها هنوز به كارت هاي
را ابزاري تجملي و غير ضروري مي دانند و به آنها بي اعتمادند و ATM هوشمند(اعتباري) اعتماد ندارند و يا
خدمات اين سيستم ها را غير كاربردي و سطحي مي دانند. در واقع براي توسعه تجارت الكترونيكي نياز جدي به
فرهنگ سازي براي جذب و توجيه اقتصادي بهره برداري از اين سيستم ها براي مشتريان است.علي رغم
پيشرفتهاي اخير كشور در زمينه توسعه خطوط اينترنت و امكانات ارتباطي كاربران سيستم هاي الكترونيكي
همچنان با مشكلات فراواني در استفاده از خدمات با كيفيت بالا مواجه هستند. ضمن اينكه خريد سرويس هاي
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١٥
ويژه ها و با كيفيت هزينه زيادي را براي كاربران به همراه خواهد داشت. هر فناوري جديدي براي جا افتادن و
توسعه پيش از مقبوليت عمومي نيازمد مقبوليت قانوني است تا كليه ظرفيتها ي آن مورد استفاده قرار گيرد. يعني
با اقبال عمومي مواجه شود بايستي بسترهاي قانوني مورد E-Commerce اگر به دنبال اين هستيم كه فرايند
نياز را فراهم كنيم و با شناخت تمامي احتمالات روند تجارت الكترونيكي درصد ريسك و استرس عامه را نسبت به
سيستم هاي تجارت الكترونيكي كاهش دهيم . هميشه بايد توجه داشت كه عامه مردم در مباحث اقتصادي
ريسك بالا را نمي پذيرند علي الخصوص اگر دريچه جديدي براي حركت و فعاليت اقتصادي باز شده باشد كه در
اين صورت تا از پشتوانه هاي قانوني آن مطمئن نشوند نقشي در توسعه اين فرآيند به عهده نخواهند گرفت.بسيار
شاهد ثبت نامهاي اينترنتي بوديم كه شكايت شده كه پول از حساب كسر شده اما در حساب دانشگاه نرفته يا از
طريق تلفن قبوض پرداخت نشده در حاليكه پول كسر شده .بنابر اين با شرايط فوق و عدم امنيت و عدم اطمينان
مردم كه به حق هم هست نميتوان كاري از كار پيش برد.لذا تا زماني كه زير ساختها و امكانات مناسب فراهم
نباشد هيچ پيشرفتي در امور نخواهيم داشت .از طرف ديگر تا زماني كه افراد را مجبور به كاري نكنيم هيچ
پيشرفتي حاصل نميگردد.نكته ديگر آنكه خدمات لكترونيكي در كشور ما بسيار ناقص ارائه ميشوددرحاليكه اگر
بي نقص و كامل ارائه شود تا بتوانند مشكلات مردم را حل كنند مطمئنا مورد استقبال قرار مي گيرد.براي فرهنگ
سازي آموزش مداوم به مردم امري ضروري است و نيز از راه حلهاي اساسي اجبار به انجام است مثل اقدام سازمان
سنجش به ثبت نام در آزمونها. به خوبي شاهد بوديم در ابتدا ثبت نام اينترنتي براي داوطلبان كنكور سخت
مينمود و با مشكلات فراوان روبرو بود اما با اجبار اين روش و عملي شدن، اين روش تنها باصرف 20 دقيقه به
راحتي انجام شد و بسياري از داوطلبين از ماندن در صفوف طولاني در روزهاي آخرين راحت شدندو حتي پس از
آن انتخاب رشته ها نيز از اين طريق انجام شد و شاهد هستيم كه امروزه در بعضي دانشگاهها نه تنها انتخاب واحد
بلكه حتي اعلام نمرات را از طريق اينترنت انجام مي گيرد. براي آشنايي مردم ميتوان با پياده سازي اين
سيستمها در پرداخت قبوض، بيمه، مالياتها و... رااجباري كرد تا مردم مجبور شوند جهت انجام كارهايشان طرز
استفاده را ياد گرفته و آنرا به كار بندند . همچنين بايد از سيستمهاي پاييني شروع به اموزش كرد براي مثال
آشنايي محصلان،دانشجويان، معلمان و مديران ميتواند كمك شاياني حداقل براي سالهاي آتي باشد. زماني در
ايران مردم از ماشين حساب،رايانه وموبايل استفاده نمي كردندو حتي هنگام ورود با مقاومتهايي از طرف مردم
روبرو بود.پس زماني بايد صرف شود تا اين شبكه ها تكميل شده و قابل اعتماد براي شود تا مردم اطمينان يابند
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١٦
كه كسي غير از آنها امكان دسترسي به اطلاعات را ندارند.متاسفانه بسياري از سازمانهاي دولتي فاقد آدرس
اينترنتي هستندو يا هيچيك از سايتهاي دولتي در مرحله تعاملي تراكنشي و يا مرحله يكپارچگي قرار ندارند.
حتي اكثر سازمانهاي دولتي فاقد ارتباط با سازمانها و شركتهاي تابعه خود هستند و تنها برخي از آنها داراي
ارتباط با سازمانها يا شركتهاي زير مجموعه خود هستند .
نتيجه
بانكداري الكترونيك نتيجه خودكار شدن فعاليتهاي بانكي از طريق سنتي و ارتباط مستقيم با مشتري به شيوه
الكترونيكي وشبكه كانالهاي مخابراتي مي باشدكه شامل سيستمهايي است كه مشتريان و بنگاهها بتوانندكارهاي
بانكي و مالي خود را از طريق اينترنت انجام دهند.از مزاياي آن ميتوان به افزايش بهره وري، افزايش رقابت در
نتيجه افزايش كيفيت خدمات جهت مشتري مداري،خدمات متنوعتر صرفه جويي،وسعت مكاني و زماني انجام
كارها ،كاهش خطاها،كاهش كاغذبازيهاي ،جستجوي بيشتر مشتري،عدم لزوم نگهداري پول وكاهش تورم و عدم
حضور فرداشاره كرد 0در كنار مزاياي بيشمار آن خطرات امنيتي وجرايم اينترنتي را نيز بايد مورد توجه قرار دادو
جهت پيشگيري از آنها اقدامات لازمه را مبذول داشت كه از جمله مي توان به رمز نگاري،امضاي ديجيتال،گواهي
ديجيتال اشاره كرد. شايان ذكر است براي ايجاد ارتباط هماهنگي سازمانهاي مختلف مرتبط با تجارت اعم از:
بانكها، گمرك، شرك تهاي بيمه، شرك تهاي حمل و نقل، و …، ضروري است .به دليل اهميت معيارهاي اقتصادي ،
تكنولوژي سرمايه گذاري ها كه بايد ساخته شوند و اعتماد عمومي كه بايد در سازمان پرداختهاي جهاني موجود
باشد ،لذا همكاري هاي استراتژيكي از طريق مؤسسات شناخته شده و قابل اعتماد ، كليد چارچوبهاي ساختاري
تجارت جهاني هستند .باتوجه به عدم وجود زيرساختهاي مخابراتي،بانكداري الكترونيك،دولت الكترونيك،نبود
قوانين حقوقي،نبودفرهنگ استفاده،عدم اطمينان مردم ،هزينه بالاي اينترنت، كمي پهناي باندو ضعف در ابزارهاي
نرم افزاري و در بخش صنعتي و تجاري ،همچنين عدم آشنايي مديران و مجريان وافراد آگاه و خبره،ضعف در
سيستم امنيت براي پيشبرد اهداف نيازمند يك سازمان واحد و شبكه اصلي براي پيشبردتجارت الكترونيك و
پشتباني از آن هستيم. قواعد بانكداري محلي بايد از قدرتها حمايت كنند تا اين اعتماد و زيربنا را بسازند و بايد از
موانع اين نوآوري ها و فرصتها كه در اين متن اشاره شد جلوگيري كنند. لذا دولت الكترونيك بايد براي كليه
ادارات به كار رود تا كارايي داخلي ارائه خدمات عمومي يا فرايندهاي نظام دموتراتيك را بهبود بخشد.بنابراين
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١٧
جهت پيش بردن اهداف نياز به زير ساختهاي لازم و همچنين همكاري مردم ، سازمانها و ارگانها مي باشيم تا
بتوانيم در عرصه هاي پيشرفت تكنولوزي گام برداريم . لذا اميدواريم با اتحاد و عزمي ملي جهت داشتن ايراني
الكترونيكي تر و مدرنتر و با انجام كارهايمان به صورت الكترونيكي بتوانيم همگام با تكنولوژيهاي جهان گام
برداريم.همچنين با توجه بيشتر سران ومسئولين كشوردر ايجاد زير ساختهاوترويج فرهنگ استفاده وآموزش
افراد ومردم سالاري الكترونيك درعمل بتوانيم در تمامي عرصه ها خوب ظاهر شده و موفق باشيم.اميد است در
سال جديد، سال شكوفايي و نو آوري بتوانيم با انسجام وهماهنگي ملي گام مثبتي در اين راه برداريم.
منابع وماخذ
مجموع مقالات چهارمين همايش تجارت الكترونيك –برگزاركننده وزارت بازرگاني، معاونت برنامه ريزي و امور
١
عنوان مقاله
بانكداري الكترونيك - تجارت الكترونيك
و
راهكارهاي فرهنگ سازي در ايران
نام نويسنده:
پريسا همتي دانشجوي كارشناسي ارشد تجارت الكترونيك
اسفند 86 دانشكده اقتصاد
دانشگاه تهران
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
٢
چكيده
بدون ترديد بهره گيري از فناوري اطلاعات در زمين ههاي مختلف تجاري يكي از ابزارهاي لازم براي افزايش كارايي
تجاري در اقتصاد ملي است. راه اندازي تجارت الكترونيكي به لحاظ رقابتي كردن بازارها وبهبود كيفيت, سرعت
بخشيدن به انجام مبادله, تقويت موضع رقابتي كشور در جهان, بهره گيري از فرصتهاي زودگذر در عرصه
صادرات و حتي خريد به موقع كالا از خارج از كشور داراي منافع متعددي در زمينه كاهش هزينه و تورم و افزايش
و تجهيزات فناوري (ICT) صادرات ، اشتغال و توليد م يباشد.در راستاي پيدايش فناوري اطلاعات و ارتباطات
تجارت الكترونيك شامل مجموعه اي از خدمات وصنايع در كليه بخشها مثل دولت (IT) اطلاعات
الكترونيكي،بانكداري الكترونيكي،آموزش الكترونيكي ، بيمه الكترونيكي، راي گيري الكترونيكي،گمرك
الكترونيكي و...مي باشدكه همگي در يك بستر قرار گرفته اند تا يك تجارت الكترونيك را پديد آورندو باعث رشد
و توسعه اقتصادي شوند. با توجه به آمار ورشدگرايش اقتصاد جهان به تجارت الكترونيك وجود مولفه هاي مكمل
آن مثل بانكداري الكترونيك ودولت الكترونيك به عنوان يك ضرورت انكار ناپذير است و با توجه به مبادلات و اثر
عميق تجارت الكترونيك در فعاليتهاي تجاري و اقتصادي و اهميت آن در فعاليتهاي جهاني، ميطلبد تا بسترهاي
تبادل اطلاعات در روند پيشرفت و رشد مطلوب قرار گيرد. بانكداري الكترونيكي به كار گيري بهينه از فناوري
ارتباطات و دانش الكترونيك در راستاي بهينه كردن خدمات مالي بانكي وايجاد نوآوريها ومجهز ساختن ساده تر،
سريعتر ومقرون به صرفه تر كردن خدمات بانكي با توجه به نيازهاي به روز مشتري در عصر نوين اطلاعات است
ا ICT حركت به سوي يك دولت الكترونيك تغيير تدريجي روابط دروني و بيروني بخش عمومي با استفاده از
ست. بنابراين براي توسعه و گسترش مناسب تجارت الكترونيك در كشور بايد نسبت به ايجاد زير ساخت هاي
مناسب مخابراتي، امنيت در تبادل اطلاعات، تدوين قوانين و مقررات حقوقي مناسب، بسترسازي فرهنگي و آشنا
نمودن مردم و بنگاههاي اقتصادي با مزاياي تجارت الكترونيكي و پرداخت الكترونيك،ايجاد پهناي باند،اينترنت با
سرعت بالاو كاهش هزينه آن و همچنين استفاده آن براي عموم مردم اقدام نمود.
ICT: Information Communication Technology
IT : Information Technology
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
٣
براي ايجاد يك جامعه الكترونيكي علاوه بر تكميل زير ساختهاو به روز بودن نرم افزارها نيازمندفرهنگ سازي
هستيم و اجبار به استفاده ميتوانداز مهمترين راهكارها براي جذب مردم قلمداد شود. دركنار تمامي مزايا بايد به
محدوديتها، مسايل امنيتي،جرايم اينترنتي از جمله پولشوئي،فرار از ماليات،سرقت هويت مشتري ، همواره به روز
بودن نرم افزارها براي مقابله با خطر نفوذ وايجاد اعتماد در مردم كه از مهمترين انتظارات مشتريان است توجه
خاص داشته باشيم.
كلمات كليدي
تجارت الكترونيك ، بانكداري الكترونيك ، دولت الكترونيك ، موانع ساختاري ،راهكارهاي فرهنگ سازي
مقدمه
امروزه توسعه روز افزون اينترنت در كشورهاي مختلف و اتصال تعداد زيادي ازمردم جهان به شبكه جهاني
اينترنت و گسترش ارتباطات الكترونيكي بين افراد و سازمان هاي مختلف از طريق دنياي مجازي اينترنت بستري
مناسب و مساعدرابراي برقراي مراودات تجاري و اقتصادي فراهم كرده است. اين پديده نوظهور تجارت الكترونيك
نام داردكه باعث ايجاد تحولات عميقي در جوامع اقتصادي شده است. يكي از ابعاد اين تحول, تغييرات عميقي
است كه در روابط اقتصادي بين افراد, شركتها و دولتها به وجود آمده است. دراين ميان روشهاي پرداخت به
سرعت رشدكرده وپول ازمفهومي قابل لمس به يك مفهوم غيرقابل لمس تبديل شده و به دنبال آن
سايراسنادبانكي نيزبه صورت الكترونيكي ارائه شد. مبادلات تجاري بين افراد با يكديگر, شركتها با يكديگر و
افراد با شركتها و دولتها به سرعت از حالت سنتي خود كه عمدتا مبتني بر مبادله بر مبناي اسناد و مدارك كاغذي
است خارج شده و به سوي انجام مبادلات از طريق بهره گيري از سيستم هاي مبتني بر اطلاعات الكترونيكي در
حركت است.تجارت الكترونيك با بهره گيري از شبكه اطلاع رساني جهاني از طريق اينترنت با مبادله الكترونيكي
وهمچنين وب جهاني براي عرضه وفروش كالا وخدمات صورت مي پذيرد. سرعت بالاي رشد فناوري (EDI) داده ها
باعث شده كه تجارت الكترونيك به نماد عصرحاضرتبديل شده و اين امربر تمامي پديده ها از جمله دولت
الكترونيك و بانكداري الكترونيك اثر گذاشته است.
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
٤
EDI : Electronic Data Interchange
بانكداري الكترونيك به طور كلي انواع كانال هاي ارتباطي ميان بانك و مشتري حقيقي و حقوقي را شامل مي شود
ميباشد ، همچنين اهميت آن به دليل افزايش روزافزون تعامل ،IT واز نتايج و دستاوردهاي اساسي اينترنت و
اقتصادي كشورها با يكديگر روز به روز افزوده ميشود. انتظارات افراد در مورد خدمات و محصولات و نحوه ارائه آن
در حال تغييراست و دولت بايد پاسخگوي اين نيازها باشد.لذا دولتها براي جذب سرمايه،كاهش مصرف
انرژي،توليد بهينه و جلوگيري از اتلاف وقت چاره اي جز حركت سريعتر به سوي الكترونيكي شدن ندارند.تجارت
الكترونيك همان كسب و كار مبتني بر رايانه و اقتصاد است كه همه فعاليتهايي كه بنگاه و افراد از طريق شبكه
هاي جهاني و اينترنتي را انجام ميدهند را شامل ميشود. محتواي تجارت الكترونيك ديگر به سفارش دادن و
سفارش گرفتن محدود نمي شود بلكه فعاليتهاي عمده تجاري ازقبيل تبليغات، آگهي، مذاكرات، قراردادها و
تسويه حسابها را نيز دربرگرفته است. در اين مقاله سعي مي شود تا موانع ساختاري وفرهنگي
،راهكارهاوسياستهاي پينشهادي مطرح شده و مورد بررسي قرار گيرد.
تعريف تجارت الكترونيك:
*هدايت ارتباطات كاري و معاملات بر روي شبكه ها از طريق رايانه
* خريد و فروش كالاها و خدمات و انتقال سرمايه ها از طريق ارتباطات ديجيتالي
* كاربرد وسايل الكترونيك براي تبليغ ، فروش ، توزيع و پشتيباني محصولات
*ابزاري است كه كسب و كارهاي مختلف ، شركاي آنها و مشتريان آنها را قادر مي سازد كه موضوعاتي چون
كيفيت خدمات ، سرعت تحويل و ... را ارتقاء وموضوعاتي همچون هزينه ها را كاهش دهند.
(Data سيستمهاي مديريت اطلاعات ، (Communication) * تعامل سيستمها ارتباطي
كه بواسطه آنها امكان مبادله اطلاعات تجاري در رابطه با فروش (Security) و امنيت Management)
محصولات و يا خدمات ميسر مي گردد. از نظر محققان وكارشناسان جهش تكنولوژي اطلاعات دو دوره بيست
ساله سرگذاشته و اكنون وارد دوره سوم شده است .
دوره ها شامل:
(EDP : Electronic Data Processing) 1955 عصر پردازش الكترونيكي داده ها – 1974 :
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
٥
(MIS: Management Information System) 1975 عصر سيستمهاي اطلاعاتي مديريت – 1994 :
(Internet) 1995 عصر اينترنت –2014 :
: تعريف اتحاديه اروپا از تجارت الكترونيك در سال 1997
تجارت الكترونيك بر پردازش و انتقال الكترونيك داده ها شامل متن، صدا و تصوير مبتني است. تجارت
الكترونيك فعاليتهاي گوناگوني از قبيل مبادله الكترونيك كالاها و خدمات و تحويل فوري مطالب ديجيتالي و
انتقال الكترونيك را در بر دارند. تجارت الكترونيك كه تا چندي قبل به تعداد معيني از شركتها محدود مي شد در
حال ورود به عصر جديدي است كه در آن تعداد زيادي مصرف كننده در شبكه حضور دارند. تجارت الكترونيكي ,به
دليل سرعت, كارايي , كاهش هزينه ها و بهره برداري از فرصتهاي زودگذر عرصه جديدي را در رقابت گشوده است
تا آنجا كه گفته مي شود عقب افتادن از اين سير تحول نتيج هاي جز منزوي شدن در عرصه اقتصاد جهاني نخواهد
داشت.
تجارت الكترونيك داراي زير شاخه هاي عمده اي به شرح زير مي باشد:
(E-Commerce) -1 تجارت الكترونيك
(E-Business) -2 كسب و كار الكترونيك
(E-Marketing) -3 بازاريابي الكترونيكي
(E-Banking) -4 بانكداري الكترونيكي
(Smart-Card) -5 كارت هاي هوشمند
(CRM) -6 مديريت روابط عمومي با مشتري
(E-Goverment) -7 دولت الكترونيك
-8 بيمه الكترونيك ،حمل نقل الكترونيك ،گردشگري الكترونيك و ...
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
٦
CRM :Customer Relationship Management
ازويژگيهاي تجارت الكترونيك ميتوان به موارد زير اشاره كرد:
• جهاني شدن تجارت ورشداقتصادي
• افزايش سطح رفاه زندگي مردم از طريق ايجاد اشتغال
• كاهش چشمگير هزينه هاي معاملاتي و هزينه هاي زماني مبادلات
• تسهيل تجارت وايجاد بازار جهاني
• افزايش توليد،مصرف و اشتغال
• افزايش سرمايه گذاري
• افزايش فروش و درآمد
• كاهش هزينه رفت و امد، كاهش ترددها، ترافيك شهري و در نتيجه كاهش آلودگي محيط زيست
• افزايش سرعت جستجو و نيز گسترش فضاي انتخاب
• دسترسي عمومي و آسان به اطلاعات لازم
• رقابتي شدن بازارها وايجاد حسن رقابت و در نتيجه بهبود كيفيت كالاها
• كاهش منابع توليدي ومحصولات
• حذف واسطه ها و هزينه هاي دلالي
• ايجاد رقابت در ننتيجه خلاقيت و نوآوري
• افزايش قدرت انتخاب مصرف كننده و سادگي در سفارش
• كاهش تاخير در تهيه و ارسال مدارك
• افزايش سرعت عمل و سرعت در پاسخ
• كاهش هزين ههاي تبليغات براي شركتها و هزينه هاي توليد و توزيع
• صرفه جويي و كاهش هزينه هااز جمله انبارداري
• كار در 24 ساعت و افزايش ارتباط با مشتريان
• ارتباط رودر رو با مشتري وپاسخ آنلاين
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
٧
• تسريع در تحويل
• كوتاه شدن زنجيره عرضه
• گسترش مقياس توليد
تعريف بانكداري الكترونيك:
* استفاده مشتريان و بانكها براي ارائه عمليات و سرويسهاي بانكي از اينترنت براي سازماندهي، آزمايش و يا
انجام تغييرات در حسابهاي بانكي خودوارائه خدمات بانكي شامل وصول چك پرداختها،دريافتها، تسهيلات و
كليه عمليات بانكي از طريق اينترنت وشبكه بدون حضور فيزيكي فردهمچنين فراهم آوردن امكان دسترسي
( مشتريان به خدمات بانكي با استفاده از واسطه هاي ايمن و بدون حضور فيزيكي(كهزادي 1382
به طور كلي مي توان گفت بانكداري الكترونيكي عبارت است از فراهم آوردن امكاناتي براي مردم وكاركنان در
جهت افزايش سرعت و كارايي آنها در دريافت و ارائه خدمات بانكي در محل شعبه و همچنين فرآيندهاي بين
شعبه اي و بين بانكي در سراسر دنيا و ارائه امكانات سخت افزاري و نرم افزاري به مشتريان كه با استفاده از
آنها بتوانند بدون نياز به حضور فيزيكي در بانك، در هر ساعت از شبانه روز ( 24 ساعته) از طريق كانا لهاي
ارتباطي ايمن و با اطمينان عمليات بانكي دلخواه خود را انجام دهند .يكي از زير بخشهاي تجارت الكترونيك
كه باعث پيشرفت امور ميگردد بانكداري الكترونيك مي باشد. بانكداري الكترونيكي استفاده از فناوري هاي
پيشرفته نرم افزاري و سخت افزاري مبتني بر شبكه و مخابرات براي تبادل منابع و اطلاعات مالي به صورت
الكترونيكي است و نيازي به حضور فيزيكي مشتري در شعبه نيست . بانكداري الكترونيكي شامل سيستمهايي
كه بانكها و مشتريان را قادر مي سازد تا بسترهاي ارتباطات جهاني سريعتر برقرار شده وارائه خدمات بانكي با
سهولت بيشتر و صرف وقت كمتر انجام گيرد به طوريكه با استفاده از فناوري هاي مبتني بر شبكه براي تبادل
اطلاعات مالي به صورت الكترونيكي و بدون حضور فيزيكي انجام مي پذيرد. .دراين بين دولت بايستي با ايجاد
رقابت بين بانكها، ايجاد زير ساختهاي قوي و توسعه آنهامثل خطوط پر سرعت،عضويت در بازارها و
كنوانسيونهاي جهاني ،در جريان قرار دادن مردم وآموزش آنهاوجا انداختن فرهنگ استفاده مردم در پيشرفت
امور كمك نمايد.
بانكداري الكترونيك –دولت الكترونيك (مزايا)- روند عملكرد با نكداري در ايران
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
٨
از سال 1960 در اكثركشورهاي توسعه يافته خدمات كارتهاي اعتباري در اختيار مردم قرار گرفت و پردازش چك
وكارتهاي اعتباري به صورت خودكار درآمد.اما با اين حال حجم بالايي از اسناد كاغذي توليد ميشد. از آن پس با
استفاده از فناوريهاي مخابراتي به عنوان راه حلي براي مشكلات استفاده شدوساختار نظام بانكي دچار تحول
بزرگي گرديد.با توسعه و گسترش اينترنت اين تحول زمينه ظهور بانكداري الكترونيك را به همراه داشت. با
پيشرفت علم و صنعت وافزايش رقابت در كليه بازارها در راستاي توسعه و پيشرفت تكنولوژي،شيوه هاي جديد
ارائه خدمات مالي بر بانكها اعمال شد كه به معرفي روشهاي جديدمنتهي گرديد. امروزه بانكها مثل سيستم قديم
فقط وظيفه نگهداري پول را به عهده ندارند بلكه امروزه بانكها به فروشگاههاي عرضه كننده انواع متنوع خدمات
تبديل شدندكه علاوه بر نگهداري پول واجناس با ارزش، انتقال منابع،اعطاي وام ،پرداخت حقوق و ارائه خدمات
اماني را به عهده گرفتند. به عبارتي بانكها به صنعت پردازش اطلاعات تبديل شده اند. بانكداري الكترونيك را با
دو معنا ميتوان در نظر گرفت: 1- ارائه خدمات بانكي با استفاده از سيستمهاي الكترونيكي و 2- ارائه خدمات
الكتونيكي بانكي
در مورد اول كارمندان بانك به عنوان كاربر حضور داشته و بانكها تنها مجهز به سيستمهاي الكترونيكي مي
شوند در حاليكه در مورد دوم كليه زير ساختهاي بانكها تغيير خواهندكرد.به طور كلي نظام بانكداري
الكترونيكي اجزايي مثل طراحي وب ،نرم افزارهاي حفاظتي ، سيستم شناسايي مديريت شبكه ،كنترل امنيت
شبكه ،قابليتهاي مورد استفاده مثل پرداختهاي صورتحساب ،وام دهي،سرور شبكه داخلي، سيستم پردازش
مركزي و برنامه هاي پشتيباني را در بر ميگيرد .بنابراين استفاده همزمان ابزارهاي درون سازماني و برون
سازماني درمديريت پيكر بندي سيستم وتعيين ساختار آن داراي حق انتخاب بالايي هستند.از مزاياي
بانكداري الكترونيك براي مشتريان م يتوان به صرفه جويي در هزينه ها، صرفه جويي در زمان، كاهش خطاي
انساني ،عدم حضور در صفوف طولاني و دسترسي به كانالهاي متعدد و در 24 ساعت براي انجام عمليات
بانكي نام برد.از ديد ديگر مي توان به ويژگيهايي چون ايجاد و افزايش شهرت بانكها در ارائه نوآوري، تسويه
بهنگام،افزايش بهره وري، حفظ مشتريان علي رغم تغييرات مكاني بانكها، ايجاد فرصت براي جستجوي
مشتريان جديد در بازارهاي هدف، تسريع انجام امور،گسترش محدوده جغرافيايي فعاليت و برقراري شرايط
رقابت كامل را نام برد. همچنين لزوم به نگهداري و استفاده از پول نقد از بين مي رود. ديگر آنكه نگهداري پول
نقد، سبب خارج شدن حجم زيادي از اعتبارات و پول از چرخه نظام اقتصادي كشور مي شود كه سبب تورم و
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
٩
نقدينگي است، اما با استفاده از بانكداري الكترونيك، كارهاي بانكي به صورت اعتباري انجام مي شود و پول در
چرخه نظام اقتصادي كشور باقي مي ماند. نتيجه مهم بانكداري الكترونيكي آن خواهد بود كه در سال هاي آتي
تركيب تكنولوژي اطلاعات با تجارت سبب ايجاد عصر بازرگاني الكترونيك به صورتي فراگير خواهد شد. مزيت
براي فروش محصولات ( on line) ديگر بانكداري اينترنتي اين است كه استفاده از ارتباطات سريع
شركت ها افزايش مي يابد و مشتريان اين شركتها مي توانند از طريق خدمات بانكداري به راحتي نياز خود را
مهمترين مزاياي بانكداري الكترونيك آنها Data Monitor برطرف نمايند.بر اساس تحقيقات مؤسسه
عبارتند از: تمركز بر كانالهاي توزيع جديد، ارائه خدمات اصلاح شده به مشتريان و استفاده از راهبردهاي
تجارت الكترونيك. البته مزاياي بانكداري الكترونيك از ديدگاههاي كوتا همدت، ميان مدت و بلندمدت نيز قابل
بررسي است. رقابت يكسان، نگهداري و جذب مشتري از جمله مزاياي بانكداري الكترونيك در كوتاه مدت
(كمتر از يكسال) هستند. در ميا نمدت (كمتر از 18 ماه) مزاياي بانكداري الكترونيك عبارتند از:
يكپارچه سازي كانالهاي مختلف، مديريت اطلاعات، گستردگي طيف مشتريان، هدايت مشتريان به سوي
كانالهاي مناسب با ويژگيهاي مطلوب و كاهش هزينه ها. كاهش هزينه پردازش معاملات، ارائه خدمات به
روشهاي سنتي «. مشتريان بازار هدف و ايجاد درآمد نيز از جمله مزاياي بلندمدت بانكداري الكترونيك هستند
موجود در بانكهاي كشور و نارسايي در ارائه خدمات جديد، كشور را ناگزير به تحول سريع از بانكداري سنتي
به الكترونيك مي كند. بدون شك حضور و حمايت بانكهاي ايران علي الخصوص بانكهاي خصوصي مي تواند
تاثير مهمي در راه توسعه تجارت الكترونيكي باشد. برخي بانكها و موسسات اقتصادي وب سايتهايي در
اينترنت به خود اختصاص داده انداين سايتها يا اطلاعاتي هستند و يا در آنها امكان تراكنشهاي مالي ،انتقال
وجوه وساير خدمات را براي مشتريان ميسر ميكنند. سازو كارهاي پرداختهاي الكترونيكي كه موسسات مالي
در مورد تجارت الكترونيك ارئه ميدهند عبارتند از:
اتاق پاياپاي خود كار ،پرداخت الكترونيكي صورتحسابها،چكهاي الكترونيكي،پراخت الكترونيكي با كارت اعتباري
،انتقال وجه و.....
مردم خواهان آن هستند كه ساعت كار موسسات افزايش يابدتا در هر زمان قادر باشند كارهاي خود را انجام
دهندومدتها در صفها معطل نشده و خدمات ارزانتري به دستشان برسد.لذا اگر هر چه زودتر به استقبال دولتي
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١٠
الكترونيك نرويم در آينده بايد هزينه هاي هنگفتي را متقبل شويم.دولت الكترونيك شامل فراهم شدن فضايي
است كه در آن هر شهروندي مي تواند هر خدمتي را كه از طريق سازمانها و موسسات دولتي ارائه ميشود را از
طريق خدمات الكترونيكي و بزرگراههاي اينترنتي دريافت كند. به عبارتي بهينه سازي پيوسته از خدمت
رساني،مشاركت حوزه هاي انتخاباتي ودولت به وسيله تحول در روابط داخلي و خارجي از طريق شبكه ها و اينتر
نت است.آنچه مهم است ايجاد يك سيستم يكپارچه و مكانيزه بين بخشهاي مختلف دولت است به نحوي كه
سازمانهاي متعدد كه شهروندان به آن مراجعه مي كنند همگي در يك سيستم يكپارچه با شناسه كاربري يكسان
به ارائه خدمت بپردازند.دولت الكترونيك برابر يك دولت هميشه بيدار است به معناي اطلاع رساني و خدمت
رساني به موقع ،دقيق ،كارا در 24 ساعت است.استقرار دولت الكترونيك در واقع حذف بسياري از موارد وقت
گيرومزاحم در مسير خدمات رساني است. مخاطبان دولت الكترونيك شامل: دولت به شهروند،دولت به تجار،دولت
به دولتهاودرون دولتي مي باشد. بر مبناي تمايل بشر به راهكارهاي ساده تر، در انجام كارهاي مالي و اقتصادي نيز
نيازمند بازنگري و نوآوري بعلاوه تسهيل در بروكراسي نظام بانكي مي باشيم. استقرار نظام ملي بانكي كارآمدي
كه ضمن ارتباط با سيستم هاي بين المللي توانائي ارائه خدمات بانكي نوين را نيز داشته باشد از ضروريات استقرار
نظام تجارت الكترونيك در كشور مي باشد. . بنابراين براي توسعه و گسترش مناسب بانكداري الكترونيك در
كشور بايد نسبت به ايجاد زي رساخت هاي مناسب مخابراتي، امنيت در تبادل اطلاعات، تدوين قوانين و مقررات
حقوقي مناسب، بسترسازي فرهنگي و آشنا نمودن مردم و بنگاههاي اقتصادي با مزاياي پرداخت الكترونيك
وتجارت الكترونيكي اقدام نمود. شايان ذكر است براي ايجاد ارتباط هماهنگي سازمانهاي مختلف مرتبط با تجارت
اعم از: بانكها، گمرك، شرك تهاي بيمه، شرك تهاي حمل و نقل، و …، ضروري است و تلاش نظام بانكي به تنهايي
«. كافي نيست
يكي از مهمترين اقدامات بانكها در راه تبديل شدن به يك بانك الكترونيكي ايجاد زير ساختهايي مثل كارتهاي
آگاه سازي ، ATM اعتباري، كارت هاي هوشمند به توسعه سخت افزاري شبكه هاي بانكي، فراگير كردن
مردم،ايجاد زير ساختهاي لازم، ايجادخطوط پرسرعت در بانكها ،انجام امورو در جريان قرار دادن مردم جهت آشنا
سازي مردم مثل پرداختهاي ماليات، بيمه، قبوض و... است . همچنين ارتباط مناسب براي تطبيق پروتكل هاي
تا نقش كارتهاي هوشمند ارائه شده از (POS) داخلي شبكه هاي با نكي با يكديگر و پايانه هاي فروش كالاست
جانب بانك در مبادلات روزمره نيز گسترش پيدا كند.ايجادخدمات لازم وكافي درجهت انجام امور،وجود واحدهاي
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١١
مسئول در شعب جهت پاسخگويي به نياز مردم ودستگاههاي مربوطه ، همچنين وجودپرسنل خبره وآگاه در اين
زمينه در ادارات و بانكهاالزامي است. براي توسعه تجارت الكترونيك در كشور، ورود به بازارهاي جهاني و عضويت
در سازمانهايي نظير سازمان تجارت جهاني، داشتن نظام بانكي كارآمد از الزامات اساسي ب هشمار م يآيد. بنابراين،
استفاده از فناوري ارتباطات و اطلاعات در جهت ايجاد و توسعه بانكداري الكترونيك در نظام بانكي كشور حائز
اهميت است. اگرچه طي سالها برخي از روشهاي ارائه خدمات بانكداري الكترونيك نظير: ماشين هاي خودپرداز و
كارتهاي بدهي، در نظام بانكي كشور مورد استفاده قرار مي گيرد، اما تا رسيدن به سطح كشورهاي پيشرفته در
زمينه بانكداري الكترونيك راهي طولاني در پيش است. در مقابل در بانكداري الكترونيك كارتها جاي اسكناس،
چك و اسناد بانكي را گرفته اند. با اين كارتها مي توان از فروشگاه محل خريد كرد، بدون مراجعه به بانك با
استفاده از شبكه اينترنت پولي از حساب شخصي به حساب ديگري ريخت، قبض آب، برق، گاز، تلفن را پرداخت،
بليت هواپيما خريد و هزينه اقامت در هتل را داد.اما در كشور ما عملا اين كارها اجرا نمي شود به عبارتي نه
سيستمها قابل اجراست و نه مردم به دليل عادت اين سيستم را مي پذيرند.هيچكدام از اين كارها بدون پرداخت
پول نقد در ايران عملي نيست. سيستم بانكي ايران هنوز به قلم و كاغذ متكي است و رايانه و دستگاه خود پرداز
كه مشتريان مي توانند با كارتهاي بانكي روزانه مقادير معيني پول از حساب خود برداشت (ATM) يا عابر بانكها
كنند، تنها مظاهر بانكداري الكترونيك هستند. مدت مديدي است كه طرح سحاب بر روي زبانهاست اما عملا اين
كار انجام نشده و اشخاص نتوانسته اندعمل انتقال وجوه حسابهايشان بين بانكهاي متفاوت را انجام دهند.در
بانكداري سنتي ميزان انباشت پول در يك دوره زماني اهميت دارد در حالي كه در بانكداري الكترونيكي گردش
پول تعيين كننده است. هدف بانكداري الكترونيك عدم مراجعه به شعبه بانك است. اما در ايران تقريبا بدون
مراجعه به بانك هيچ كاري امكان پذير نيست. مبادلات نقدي جايگاه ويژه اي در بانكداري ايران دارد و كارتهايي
كه در شبكه بانكي ايران به كار گرفته شده است نتوانسته باري از دوش اقتصاد كشور بردارد و معضل تبادل پولي
كشور را حل كند.پيش از به كارگيري عابر بانكها، مشتري پول را از بانك مي گرفت و به فروشنده تحويل مي داد و
فروشنده نيز پول را به بانك برمي گرداند و مشتري دوباره پول را از بانك مي گرفت و اين چرخه ادامه داشت. حالا
بانك ها يك حلقه به اين زنجيره اضافه كرده اند. مشتري از خودپرداز بانك، اسكناس مي گيرد، به فروشنده مي
دهد و فروشنده دوباره آن را به بانك برمي گرداند و بانك آنر ا در خود پرداز مي گذارد و مشتري بانك دوباره پول
را از خودپرداز مي گيرد.كارشناسان تجارت الكترونيك نبود فرهنگ عمومي و عدم وجود زير ساختهاي مورد نيازو
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١٢
همچنين اطمينان نكردن مردم به اين سيستمها را علت اصلي فراگير نشدن بانكداري الكترونيك در ايران عنوان
مي كنند. بارها مشاهده شده دربسياري از بانكهاي كشورمان كه ميتوانستند بانكداري الكترونيك را در بين
مردم جا بياندازند اما به دليل شلوغي خطوط و عدم داشتن خط پر سرعت و قطعي مكرر سيستمهاي آنلاين موفق
نبودند وهمچنين عدم اگاهي مردم وكاركنان مانع اين امو ر شده است .زماني كه با چند نفر از رؤساي بانكها در
مورد جذب بيشتر مشتريان صحبت كرديم اظهار داشتند جذب مشتري شايد راحت باشد اما زماني كه ما نمي
توانيم به مشتريان خود خدمات به موقع ارايه كنيم پس با ورود مشتريان جديد و كاهش سرعت وخدمات رساني
مشتريان قديمي را نيز از دست خواهيم داد. و اين در حالي است كه شبكهاي آنلاين مثل سيبا، مهر، جام،سپهر
4 بار به خصوص در مواقع ضروري تر قطع هستند و نيز مردمي كه حاضرند هزينه - و... در طول روز حداقل 3
هايي براي رسيدن به بانك بپردا زند و ساعتها در راه رسيدن در ترافيك سپري شودونيزدرصفوف طويل بانكها
بمانند تا قبوض خود را بپردازند تا با خيال راحت مطمئن باشند كه قبضشان پرداخت شده و پولي از حسابشان
كسر نشده بدون انكه قبض پرداخت نشود و مبلغ در قبض بعدي لحاظ شود. . لذا براي رسيدن به نتيجه اي قابل قبول
همه ارگانها ومردم بايد دست به دست هم داده تا مراحل به نحو احسنت طي شده و انجام پذيرد. .مديريتتجارت الكترونيك
بايد برحسب نوع خدمات و انتظاراتي كه از سرويس هاي جديد مي رود از مناسب ترين ابزار ارتباطي بهره برد. اين
ابزار شامل استفاده از شبكه جهاني اينترنت با سرعت بالا، پهناي باند متناسب، شبكه هاي داخلي مثل اينترانت ،
سيستم هاي ماهواره، خطوط فيبر نوري، شبكه گسترده تلفن همراه و تلفن ثابت و.... مي باشد.
موانع ساختاري -راهكارهاي فرهنگ سازي در ايران(سياستهاي پيشنهادي)
متاسفانه فرهنگ غلط وعادت مردم به پرداختهاي حضوري وانجام امور اداري به صورت كاغذي روند رشد تجارت
الكترونيك را با مشكل مواجه ميكند.تا زماني كه حضور مردم در صفوف بانكها ادامه داشته باشد و عدم اطمينان
وپشتيباني هاي لازم از طرف آنان وجود نداشته باشد هيچ موفقيتي حاصل نخواهد شد. يكي ازدلايلي كه در برخي
كشورها استقبال خوبي از خدمات نوين مي شود آنست كه فرهنگ استفاده از آن رشد كرده است.متاسفانه عدم
مسئوليت شناسي در بانكها به دلايل متعدداز جمله دولتي بودن،نبود واحدهاي مسئول و پاسخگو به مراجعين
باعث مي شود تا اعتماد لازم در مردم ايجاد نشود. رشدهمزمان تكنولوژي و فرهنگ يك اصل ضروري براي هر
جامعه رو به توسعه است. از چالشهاي دولت الكترونيك نبود يك متولي خاص براي بروز رساني اطلاعات و تعامل
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١٣
بين سازمانهاي دولتي است. حمايت قانوني دولت از برنامه هاي توسعه تجارت الكترونيكي مي تواند زمينه ساز
گرايش مثبت مردم به اين پديده باشد.از جمله اين برنامه ها ميتوان به ايجاد مركز صدور گواهي ديجيتال در كشور
اشاره كرد. گواهي ديجيتالي در واقع شناسنامهاي است كه هويت واقعي يك كاربر را به صورت مجازي و براي
كسب وكار الكترونيكي تعيين مي كند.امضاي الكترونيكي در تجارت جهاني مطابق قوانين بانكداري ،قانوني و
معتبر است و باعث سهولت در تراكنشهاو اطمينان خاطر مشتريان و در نتيجه رشدتجارت الكترونيك ميشود از
اينرو امضاي ديجيتالي بايدبه مرحله اي از كارايي برسدكه اكثر موسسات مالي چنين خدماتي را ارائه دهند.كاربرد
گواهي ديجيتال درحقيقت، استفاده از امضاي ديجيتالي و رمزنگاري اطلاعات است و در صورتي كه كاربري در
فضاي اينترنت، قصد مبادله الكترونيكي با هويت مجازي مشخصي را داشته باشد ميتواند با اعتماد به امضاي
ديجيتال طرف مقابل و معرفي خود با استفاده ازامضاي الكترونيكياش به تجارت بپردازد همچنين امكان
رمزنگاري اسناد و مدارك هم با استفاده از گواهي ديجيتال فراهم مي شود.اما با وجود مشكلات اقتصادي و
اجتماعي از جمله تحريمهاي اقتصادي نميتوان كارمفيدي در اين جهت پيش برد.همچنين با همكاري ساير
سازمانها و ادارات از جمله آموزش و پرورش ،وزارتخانه ها ،بانكها،رسانه ها، صدا و سيما و از همه مهمتر مردم بايد
زمينه هاي آشنايي و آموزش را فراهم آورده شود تا فرهنگ استفاده از تجارت الكترونيك را جا بياندازيم 0بسياري
خالي از پول است بالاخص در تعطيلات يا به دليل نقص فني خراب است به طور متوسط از ATM از دستگاههاي
هر 5 بار مراجعه به دستگاههاي خود پرداز 3باربا پيام (با عرض پوزش به دليل نقص فني دستگاه پاسخگوي نياز
شما نمي باشد) مواجه مي شويم . لذا پيشنهاد ميشود با ايجاد رقابت بين بانكهادر خدمات و معرفي موفق ترينها
در سال ميتوان جهت بهبود مشكلات اجرايي گامي بر داريم. مشكل عمده در زمينه پرداخت الكترونيكي در
شرايط فعلي وجود چندين كارت اعتباري با مراكز پذيرش محدود است.پيشنهادي كه در اين زمينه قابل طرح
است دست يابي به يك پروتكل و استاندارد مشترك براي توليد يك يا دو كارت اعتباري با اعتبار پذيرش همگاني
و همچنين هماهنگي سيستمهاي توليد كننده و تامين كننده اعتباراينگونه كارتها در كشوراست. در هرحال ايجاد
و توسعه بانكداري الكترونيك مستلزم برخورداري از برخي زيرساختهاي مناسب اقتصادي و اجتماعي است. اهم
اين زيرساختها عبارتند از: شبكه هاي ارتباطي و مخابراتي مناسب، امنيت تبادل اطلاعات، زيرساختهاي حقوقي و
قانوني مناسب، آمادگي فرهنگي جامعه و بنگاههاي اقتصادي براي پذيرش و استفاده از خدمات بانكداري
الكترونيك.ضمن آنكه موسسات بايدامنيت و مديريت ريسك را مد نظر داشته براي مثال شناسه كاربري و كلمه
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١٤
رمز مشتريان را محفوظ نگه دارندو از پخش اطلاعات محرمانه حساب مشتري ممانعت به عمل آورند.همچنين
چون نرم افزارها هر روزه در حال پيشرفت هستندلذا ارائه خدمات نيازمند مهارت تبحر،امنيت و برنامه ريزي است
پس موسسات بايد با نياز به تغييرات واستفاده از استانداردها،پروتكلهاي جديد را مورد توجه قرار دهندولازم
است از ورود ويروسها به كامپيوتر كاربران جلوگيري به عمل آورند. بانكهاي ايراني در حالي از گسترش بانكداري
الكترونيك سخن مي گويند كه ايرانيان براي پرداخت هزينه هاي آب، برق، تلفن، گاز و انتقال پول از حسابي به
حسابي ديگر وقت زيادي مي گذارند و براي پرداخت و دريافت وجه نقد گاه ساعتها در صف مي مانند.انتقال وجه
نقد بدون حضور در بانك و پر كردن انواع و اقسام فرمها تقريبا غير ممكن است. در اكثر موارد چندين روز طول
مي كشد تا وجه نقد حواله شده عملا به حسابي در شهري ديگر يا حتي در همان شهر واريز شود.كامپيوتر بانكها
عمدتا نقش ماشين حساب و دفاتر بانكي را بازي مي كند و نمي توان از طريق شبكه اينترنت كه حالا در ايران كم
و بيش همه گير شده وجوه نقدي را به جايي حواله يا به حساب كسي منتقل كرد.هنوز هيچيك از پرسنل غير از
رؤسا و معاونين حتي به شبكه اينترانت بانكي متصل نيستند و حتي آشنايي براي به كار گيري آنرا ندارند .اينكه با
مي بايد بسياري از روش هاي كهنه و دستي را در قالب اين E-Commerce گرايش به سمت سيستم هاي
سيستمها گنجاند و اين خود نياز به اعمال آموزش هاي لازم براي كارمندان بانكها، شركتها و سازمانهاي مختلف
دارد تا با ديدي روشن و بدون ترس از اين پديده جديد اسقبال كنند و خود را با آن هماهنگ و همسو سازند. بايد
كارمندان را توجيه كرد كه در تجارت به شيوه الكترونيكي بسياري از كارهاي سخت افزاري آنها حذف خواهد شد
و در عوض سرعت كار آنها بالا خواهد رفت يعني به جاي سخت كاركردن سريعتر كار خواهند كرد.به عبارت بهتر
نيروهاي موسسات مالي را از نيروي كمي به نيروهاي كيفي تبديل خواهد كرد.مسئله ديگر E-Commerce
با فرهنگ و روحيه و دانش مردم است. براي اين كه مردم سالهاست E-Commerce تطبيق ابزارها و روش هاي
با روش هاي سنتي خو گرفته اند و شايد به راحتي حاضر به كنار گذاشتن آنها نباشند. آنها هنوز به كارت هاي
را ابزاري تجملي و غير ضروري مي دانند و به آنها بي اعتمادند و ATM هوشمند(اعتباري) اعتماد ندارند و يا
خدمات اين سيستم ها را غير كاربردي و سطحي مي دانند. در واقع براي توسعه تجارت الكترونيكي نياز جدي به
فرهنگ سازي براي جذب و توجيه اقتصادي بهره برداري از اين سيستم ها براي مشتريان است.علي رغم
پيشرفتهاي اخير كشور در زمينه توسعه خطوط اينترنت و امكانات ارتباطي كاربران سيستم هاي الكترونيكي
همچنان با مشكلات فراواني در استفاده از خدمات با كيفيت بالا مواجه هستند. ضمن اينكه خريد سرويس هاي
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١٥
ويژه ها و با كيفيت هزينه زيادي را براي كاربران به همراه خواهد داشت. هر فناوري جديدي براي جا افتادن و
توسعه پيش از مقبوليت عمومي نيازمد مقبوليت قانوني است تا كليه ظرفيتها ي آن مورد استفاده قرار گيرد. يعني
با اقبال عمومي مواجه شود بايستي بسترهاي قانوني مورد E-Commerce اگر به دنبال اين هستيم كه فرايند
نياز را فراهم كنيم و با شناخت تمامي احتمالات روند تجارت الكترونيكي درصد ريسك و استرس عامه را نسبت به
سيستم هاي تجارت الكترونيكي كاهش دهيم . هميشه بايد توجه داشت كه عامه مردم در مباحث اقتصادي
ريسك بالا را نمي پذيرند علي الخصوص اگر دريچه جديدي براي حركت و فعاليت اقتصادي باز شده باشد كه در
اين صورت تا از پشتوانه هاي قانوني آن مطمئن نشوند نقشي در توسعه اين فرآيند به عهده نخواهند گرفت.بسيار
شاهد ثبت نامهاي اينترنتي بوديم كه شكايت شده كه پول از حساب كسر شده اما در حساب دانشگاه نرفته يا از
طريق تلفن قبوض پرداخت نشده در حاليكه پول كسر شده .بنابر اين با شرايط فوق و عدم امنيت و عدم اطمينان
مردم كه به حق هم هست نميتوان كاري از كار پيش برد.لذا تا زماني كه زير ساختها و امكانات مناسب فراهم
نباشد هيچ پيشرفتي در امور نخواهيم داشت .از طرف ديگر تا زماني كه افراد را مجبور به كاري نكنيم هيچ
پيشرفتي حاصل نميگردد.نكته ديگر آنكه خدمات لكترونيكي در كشور ما بسيار ناقص ارائه ميشوددرحاليكه اگر
بي نقص و كامل ارائه شود تا بتوانند مشكلات مردم را حل كنند مطمئنا مورد استقبال قرار مي گيرد.براي فرهنگ
سازي آموزش مداوم به مردم امري ضروري است و نيز از راه حلهاي اساسي اجبار به انجام است مثل اقدام سازمان
سنجش به ثبت نام در آزمونها. به خوبي شاهد بوديم در ابتدا ثبت نام اينترنتي براي داوطلبان كنكور سخت
مينمود و با مشكلات فراوان روبرو بود اما با اجبار اين روش و عملي شدن، اين روش تنها باصرف 20 دقيقه به
راحتي انجام شد و بسياري از داوطلبين از ماندن در صفوف طولاني در روزهاي آخرين راحت شدندو حتي پس از
آن انتخاب رشته ها نيز از اين طريق انجام شد و شاهد هستيم كه امروزه در بعضي دانشگاهها نه تنها انتخاب واحد
بلكه حتي اعلام نمرات را از طريق اينترنت انجام مي گيرد. براي آشنايي مردم ميتوان با پياده سازي اين
سيستمها در پرداخت قبوض، بيمه، مالياتها و... رااجباري كرد تا مردم مجبور شوند جهت انجام كارهايشان طرز
استفاده را ياد گرفته و آنرا به كار بندند . همچنين بايد از سيستمهاي پاييني شروع به اموزش كرد براي مثال
آشنايي محصلان،دانشجويان، معلمان و مديران ميتواند كمك شاياني حداقل براي سالهاي آتي باشد. زماني در
ايران مردم از ماشين حساب،رايانه وموبايل استفاده نمي كردندو حتي هنگام ورود با مقاومتهايي از طرف مردم
روبرو بود.پس زماني بايد صرف شود تا اين شبكه ها تكميل شده و قابل اعتماد براي شود تا مردم اطمينان يابند
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١٦
كه كسي غير از آنها امكان دسترسي به اطلاعات را ندارند.متاسفانه بسياري از سازمانهاي دولتي فاقد آدرس
اينترنتي هستندو يا هيچيك از سايتهاي دولتي در مرحله تعاملي تراكنشي و يا مرحله يكپارچگي قرار ندارند.
حتي اكثر سازمانهاي دولتي فاقد ارتباط با سازمانها و شركتهاي تابعه خود هستند و تنها برخي از آنها داراي
ارتباط با سازمانها يا شركتهاي زير مجموعه خود هستند .
نتيجه
بانكداري الكترونيك نتيجه خودكار شدن فعاليتهاي بانكي از طريق سنتي و ارتباط مستقيم با مشتري به شيوه
الكترونيكي وشبكه كانالهاي مخابراتي مي باشدكه شامل سيستمهايي است كه مشتريان و بنگاهها بتوانندكارهاي
بانكي و مالي خود را از طريق اينترنت انجام دهند.از مزاياي آن ميتوان به افزايش بهره وري، افزايش رقابت در
نتيجه افزايش كيفيت خدمات جهت مشتري مداري،خدمات متنوعتر صرفه جويي،وسعت مكاني و زماني انجام
كارها ،كاهش خطاها،كاهش كاغذبازيهاي ،جستجوي بيشتر مشتري،عدم لزوم نگهداري پول وكاهش تورم و عدم
حضور فرداشاره كرد 0در كنار مزاياي بيشمار آن خطرات امنيتي وجرايم اينترنتي را نيز بايد مورد توجه قرار دادو
جهت پيشگيري از آنها اقدامات لازمه را مبذول داشت كه از جمله مي توان به رمز نگاري،امضاي ديجيتال،گواهي
ديجيتال اشاره كرد. شايان ذكر است براي ايجاد ارتباط هماهنگي سازمانهاي مختلف مرتبط با تجارت اعم از:
بانكها، گمرك، شرك تهاي بيمه، شرك تهاي حمل و نقل، و …، ضروري است .به دليل اهميت معيارهاي اقتصادي ،
تكنولوژي سرمايه گذاري ها كه بايد ساخته شوند و اعتماد عمومي كه بايد در سازمان پرداختهاي جهاني موجود
باشد ،لذا همكاري هاي استراتژيكي از طريق مؤسسات شناخته شده و قابل اعتماد ، كليد چارچوبهاي ساختاري
تجارت جهاني هستند .باتوجه به عدم وجود زيرساختهاي مخابراتي،بانكداري الكترونيك،دولت الكترونيك،نبود
قوانين حقوقي،نبودفرهنگ استفاده،عدم اطمينان مردم ،هزينه بالاي اينترنت، كمي پهناي باندو ضعف در ابزارهاي
نرم افزاري و در بخش صنعتي و تجاري ،همچنين عدم آشنايي مديران و مجريان وافراد آگاه و خبره،ضعف در
سيستم امنيت براي پيشبرد اهداف نيازمند يك سازمان واحد و شبكه اصلي براي پيشبردتجارت الكترونيك و
پشتباني از آن هستيم. قواعد بانكداري محلي بايد از قدرتها حمايت كنند تا اين اعتماد و زيربنا را بسازند و بايد از
موانع اين نوآوري ها و فرصتها كه در اين متن اشاره شد جلوگيري كنند. لذا دولت الكترونيك بايد براي كليه
ادارات به كار رود تا كارايي داخلي ارائه خدمات عمومي يا فرايندهاي نظام دموتراتيك را بهبود بخشد.بنابراين
دبيرخانه فرهنگ سازي بانكداري الكترونيك
١٧
جهت پيش بردن اهداف نياز به زير ساختهاي لازم و همچنين همكاري مردم ، سازمانها و ارگانها مي باشيم تا
بتوانيم در عرصه هاي پيشرفت تكنولوزي گام برداريم . لذا اميدواريم با اتحاد و عزمي ملي جهت داشتن ايراني
الكترونيكي تر و مدرنتر و با انجام كارهايمان به صورت الكترونيكي بتوانيم همگام با تكنولوژيهاي جهان گام
برداريم.همچنين با توجه بيشتر سران ومسئولين كشوردر ايجاد زير ساختهاوترويج فرهنگ استفاده وآموزش
افراد ومردم سالاري الكترونيك درعمل بتوانيم در تمامي عرصه ها خوب ظاهر شده و موفق باشيم.اميد است در
سال جديد، سال شكوفايي و نو آوري بتوانيم با انسجام وهماهنگي ملي گام مثبتي در اين راه برداريم.
منابع وماخذ
مجموع مقالات چهارمين همايش تجارت الكترونيك –برگزاركننده وزارت بازرگاني، معاونت برنامه ريزي و امور
